Login: Hasło:
» Rejestracja

 

 

Szkolne Koła Caritas - prawne podstawy działania



        Celem niniejszego wystąpienia jest ukazanie podstaw prawnych do tworzenia i działania Szkolnych Kół Caritas (SKC). Zostanie uwzględniony zarówno aspekt kanoniczny jak i prawny tego zagadnienia. Wypada najpierw zauważyć, że SKC są rzeczywistością już istniejącą i działającą w wielu polskich diecezjach i szkołach. Nie znajdujemy się zatem w sytuacji, w której dopiero coś mamy tworzyć. Jednak nie ulega wątpliwości, że wraz z rozwojem SKC należy zadbać także o uporządkowanie prawne ich statusu i form działania. Punktem wyjścia do rozważań na ten temat musi być ustalenie statusu prawnego SKC, czyli odpowiedź na pytanie: co to jest za twór prawny i jakie przepisy go konstytuują.


       

1.1. Status kanoniczno-prawny Szkolnego Koła Caritas.



        Status prawny SKC określony statutami "Caritas" poszczególnych diecezji. To właśnie w statutach "Caritas diecezjalnej" znajdujemy przepis mówiący o możliwości powołania SKC. I tak np. Statut Caritas Diecezji Rzeszowskiej w § 20 stanowi: "Dla zaspokojenia potrzeb charytatywnych niektórych grup środowiskowych (np.: młodzież szkolna, akademicka) mogą być utworzone Koła Środowiskowe Caritas, zwane dalej Kołem". Statut nie precyzuje kto powołuje takie Koło, czyli kto może być organem założycielskim. Kolejne paragrafy mówią jedynie o konieczności zatwierdzenia danego Koła przez biskupa diecezjalnego (§21), oraz o tym, że Koło działa na podobnych zasadach, co Parafialny Zespół Caritas, który jest przecież podstawową jednostką organizacyjną Caritas Diecezjalnej (§22).

        Inaczej jest w przypadku statutu Caritas Archidiecezji Przemyskiej. Statut ten w rozdz. VII stanowi o możliwości tworzenia kół środowiskowych Caritas. P. 34 statutu stanowi, iż powołanie koła należy do kompetencji zarządu diecezjalnego Caritas. P. 36 natomiast określa precyzyjnie pozycję koła w strukturze Caritas Archidiecezji Przemyskiej stanowiąc, iż koło należy do oddziału, na którego terenie znajduje się siedziba koła, ściśle współpracując z miejscowym zespołem Caritas.

        Pomijając fakt różnic jakie istnieją w zapisach statutów obydwu Caritas, (nawiasem mówiąc, należałoby zastanowić się nad tym, czy nie warto wypracować ramowy statut czy regulamin dla poszczególnych ogniw strukturalnych każdej Caritas diecezjalnej), te zapisy statutowe pozwalają w sposób jednoznaczny stwierdzić, iż SKC jest specyficzną jednostką organizacyjną Caritas Diecezjalnej. Innymi słowy: Szkolne Koło Caritas stanowi integralną część Caritas Diecezjalnej. Oznacza to, że podobnie jak np. Parafialny Zespół Caritas SKC nie jest kanonicznym podmiotem autonomicznym. Nie posiada osobowości prawnej inaczej, jak tylko poprzez przynależność do Caritas Diecezjalnej! Ma to poważne konsekwencje. Oznacza bowiem, że SKC nie mogą zostać wyłączone spod reżimu prawa kanonicznego, a kierować się jedynie prawem państwowym.

        Ponadto należy zauważyć, że nazwa "Caritas" jest zastrzeżona w prawie polskim dla organizacji charytatywnej Kościoła Katolickiego i mogą jej używać jedynie jednostki uprawnione. Uprawnienie to na mocy ustawy z 17 maja 1989 r. O stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego posiadają tylko i wyłącznie "Caritas Polska" i "Caritas Diecezji" (art. 7, ust.2, p.2 i 3). Rzecz jasna organizacje te dysponują nazwą "Caritas" zgodnie ze swoimi statutami, z tym że statuty te muszą być zgodne z normami prawa kanonicznego, jakim "Caritas" podlega.


       

1.2. Kanoniczno - prawny status Caritas Diecezjalnej.



        Zostało wyżej powiedziane, że SKC stanowią specyficzną jednostkę organizacyjną Caritas Diecezjalnej i podlegają prawu kanonicznemu. Kodeks Prawa Kanonicznego przyznając wiernym prawo do zrzeszania się w celach prowadzenia dzieł miłości, albo pobożności, lub też ożywiania rzeczywistości doczesnej duchem ewangelicznym (kan. 215), jednocześnie przewiduje istnienie dwóch podstawowych form instytucjonalnych dla realizacji tego prawa. Tymi formami są prywatne bądź publiczne stowarzyszenia wiernych, o których KPK traktuje w kan. 298-329.

        Kryterium, w oparciu o które dokonuje się rozróżnienia na prywatne i publiczne stowarzyszenia wiernych w Kościele, jest sposób powoływania do istnienia danego stowarzyszenia. Jeżeli stowarzyszenie powstaje na podstawie zawartej prywatnej umowy pomiędzy poszczególnymi wiernymi, to jest ono prywatnym stowarzyszeniem wiernych (kan. 299 §§1-2). Jeżeli natomiast jest erygowane przez odpowiednią władzę kościelną, jest publicznym stowarzyszeniem wiernych (kan. 301 §3). Jedne i drugie mogą otrzymać kościelną osobowość prawną zgodnie z kan.114 KPK.

        Otóż, w świetle tego co zostało powyżej powiedziane, Caritas Diecezjalna jest publicznym stowarzyszeniem wiernych posiadającym kościelną osobowość prawną. Jest ona bowiem powoływana do istnienia nie na mocy prywatnego porozumienia wiernych, ale dekretem biskupa diecezjalnego jako kompetentnej władzy kościelnej. Tego typu stowarzyszenia rządzone są przez KPK kan.298 - 311 (normy ogólne) oraz 312 - 320 (normy szczegółowe). Aplikując te normy do Caritas Diecezjalnej należy stwierdzić m.in. to, że:

        1) Biskup diecezjalny nadaje statuty Caritas Diecezji (kan. 304 §1 i 312 §1),
        2) Caritas Diecezji działa pod nadzorem władzy kościelnej, czyli biskupa diecezjalnego (kan. 315);
        3) Wszelkie zmiany w statucie muszą być zatwierdzane przez biskupa (kan.314);
        4) Tylko biskup diecezjalny może rozwiązać Caritas Diecezji (kan.320 §2)
        5) Dobra materialne Caritas Diecezji są dobrami kościelnymi (kan. 1257).
        6) Członkiem Caritas może być tylko osoba przynależąca do Kościoła Katolickiego, która nie zerwała tej wspólnoty i nie podlega karze ekskomuniki wymierzonej lub deklarowanej (kan. 316 §1),
        7) Caritas Diecezji działa nomine Ecclesiae, czyli w imieniu Kościoła (kan.313).

        Ten ostatni punkt jest szczególnie ważny, gdyż oznacza, że Caritas posiada misję do pełnienia posługi charytatywnej i kierowania działalnością charytatywną wiernych, jak to często jest stanowione w partykularnym prawie synodalnym. Stąd też wymóg asystenta kościelnego, mianowanego przez władzę kościelną, którego zadaniem jest zagwarantowanie charakteru katolickiego całej działalności Caritas. Wszak nie chodzi o to, aby Caritas była kolejną organizacją dobroczynną, ale żywym świadectwem miłosierdzia chrześcijańskiego. KPK dopuszcza, że moderatorem publicznego stowarzyszenia wiernych może być osoba świecka (kan. 317 §3).

        Regulacje prawa kanonicznego powszechnego, czyli kodeksowego, odnoszące się do stowarzyszeń wiernych są na tyle obszerne, że w prawie partykularnym poszczególnych diecezji, a więc w prawie stanowionym najczęściej na synodach diecezjalnych nie znajdujemy istotnych nowości, ponieważ ich być po prostu nie może. Właściwie statuty synodalne jedynie stanowią o roli Caritas i jej miejscu w strukturze duszpasterskiej danego Kościoła lokalnego. Tą funkcją najczęściej jest koordynacja działań charytatywnych na terenie danej diecezji. Warto przy tym zauważyć, że Caritas nie posiada monopolu na działalność charytatywną, skoro w statutach synodalnych jest mowa o koordynowaniu. Tym niemniej, pozycja Caritas jest szczególna, a wyraża się to w prowadzeniu tejże działalności w imieniu Kościoła.

        Zarówno przepisy Kodeksowe, jak i normatywa synodalna, muszą znaleźć odzwierciedlenie w statutach i regulaminach poszczególnych jednostek organizacyjnych Caritas Diecezjalnej. Tak nakazuje logika prawna. Tak też jest to powiedziane wprost.

        Podkreślić w tym miejscu należy, że praktyczne znaczenie prawa kanonicznego wzrosło po ratyfikacji Konkordatu Między Stolicą Apostolską a RP. Art. 4 ust. 2 Konkordatu stanowi: "RP uznaje również osobowość prawną wszystkich instytucji kościelnych terytorialnych i personalnych, które uzyskały taką osobowość na podstawie przepisów prawa kanonicznego". To na tej podstawie, jak również na podstawie art. 7 ust.2 p.3 ustawy z 17 maja 1989 r. o stosunku państwa do Kościoła Katolickiego, Caritas Diecezjalna posiada osobowość prawną państwową. W świetle prawa państwowego Caritas jest więc kościelną organizacją charytatywną. W konsekwencji mamy jeszcze jeden dodatkowy argument za tym, aby funkcjonowanie każdej Caritas Diecezjalnej było zgodne z prawem kanonicznym.

        A zatem podsumowując, należy stwierdzić iż, SKC jest specyficzną jednostką organizacyjną Caritas Diecezjalnej. Nie jest autonomicznym podmiotem prawnym, co oznacza że nie może posiadać odrębnej osobowości prawnej. Jego status i pozycja prawna są określane przez statut danej Caritas Diecezjalnej. Podlega prawu kanonicznemu i prawu państwowemu, a w działalności winno się kierować własnym regulaminem.


       

1.3. Kwestia szczegółowa: Kto jest kompetentny do powołania SKC?



        Po wyjaśnieniu statusu prawno-kanonicznego SKC przyjrzyjmy się zagadnieniu powołania do istnienia SKC. Jak można zauważyć, istnieją różne i różniące się od siebie regulacje w tej materii. Generalnie można wyróżnić 3 modele tych rozwiązań:

  • SKC zostaje utworzone decyzją statutowych władz Caritas za zgodą dyrektora szkoły;
  • SKC zostaje utworzone decyzją statutowych władz Caritas na wniosek dyrektora szkoły;
  • SKC zostaje utworzone przez dyrektora szkoły, lub przez innego nauczyciela za zgodą dyrekcji, co podlega zatwierdzeniu przez statutowe władze Caritas.



        Z punktu widzenia czysto formalnego każdy z tych modeli może zostać zapisany w statucie Caritas Diecezjalnej, a następnie w Regulaminie SKC. Jednakże z punktu widzenia logiki prawnej, a także istoty tego typu instytucji prawnej jakim jest publiczne stowarzyszenie wiernych, modelem najbardziej poprawnym jest model pierwszy. Przecież do zadań statutowych władz stowarzyszenia należy troska o jego wieloraki rozwój, a więc także o powstawanie struktur w różnych środowiskach, w tym szkolnych. Zgoda dyrektora na utworzenie SKC jest konieczna ze względów oczywistych. Najbardziej poprawnym i logicznym wydaje się być postępowanie w sposób następujący: grupa uczniów za pośrednictwem nauczyciela (najlepiej katechety) składa wniosek do dyrektora Caritasu o utworzenie SKC. Następnie odpowiednie władze Caritas występują o zgodę do dyrektora szkoły i proszą o wyznaczenie opiekuna. Po uzyskaniu takiej zgody na piśmie, zostaje powołane SKC.

        Model drugi jest również dopuszczalny, z tym że jest on bardziej związany z dobrą wolą dyrektora. Nie widać bowiem żadnego mechanizmu, który zmuszałby dyrektora do ustosunkowania się do wniosku uczniów o powołanie SKC. W tym pierwszym modelu taki mechanizm istnieje w postaci oficjalnego zapytania legalnych władz Caritas.

        Trudny do przyjęcia jest natomiast model trzeci. Kłóci się on bowiem z podstawową logiką, o której była mowa wcześniej. Ponadto może rodzić rozmaite niebezpieczeństwa np. możliwość faktycznego działania i występowania jako SKC mimo braku formalnego zatwierdzenia. Nie wydaje się być słusznym to rozwiązanie, które przekazuje tak ważne uprawnienie na nie wiadomo kogo, bo przecież nikt nie jest w stanie przewidzieć, kto będzie dyrektorem w danej szkole. Przyjmując taki zapis z równoczesnym przypadkiem objęcia funkcji dyrektora szkoły przez osobę nie zainteresowaną powstaniem SKC, ryzykujemy to, iż w danej szkole SKC nie powstanie przez cały okres rządów tego dyrektora. To tylko niektóre możliwe negatywne skutki przyjęcia takiej opcji powoływania SKC.



       

2. Prawne podstawy działania SKC.



        Po wyjaśnieniu statusu prawnego SKC, przyjrzyjmy się prawnym możliwościom ich działania. Tym, co wyróżnia SKC od innych struktur organizacyjnych Caritas, jest ich charakter młodzieżowy, a zwłaszcza miejsce ich działania. Miejscem tym jest instytucja publiczna, jaką jest szkoła. (Szkoły prywatne stanowią odrębne zagadnienie, aczkolwiek nie tak bardzo różne. Można zastosować analogię). Mamy więc do czynienia z sytuacją, gdzie organizacja (stowarzyszenie) kościelna wkracza w specyficzną sferę, regulowaną przez specyficzne prawo tzn. prawo oświatowe. W związku z tym, musi się ona poddać reżimowi tego prawa, zgodnie z art. 19 Konkordatu: "RP uznaje prawo wiernych do zrzeszania się zgodnie z prawem kanonicznym i w celach określonych w tym prawie. Jeżeli te zrzeszenia poprzez swoją działalność wkraczają w sferę uregulowaną prawem polskim, podlegają także temu prawu".

        Jeśli więc mamy szukać możliwości i podstaw prawnych do działania SKC, to musimy przeanalizować akty prawne prawa szkolnego i odnaleźć te przepisy, na podstawie których można będzie powołać do istnienia SKC. Podstawowym aktem prawnym prawa oświatowego jest Ustawa o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 r. Jest to ustawa wprowadzająca reformę szkolnictwa w Polsce, pozwalającą na odejście od komunistycznego sposobu pojmowania instytucji szkolnej i utworzenie faktycznie pluralistycznego systemu szkolnictwa. Dzięki temu szkoły uzyskały znaczną autonomię. Odtąd władza centralna określa tylko warunki konieczne dla funkcjonowania szkoły i realizacji właściwych dla niej celów. Wyrazem prawnym autonomii szkół jest możliwość tworzenia przez szkołę własnych statutów (art. 58 ust. 6). Statut szkoły jest najważniejszym aktem prawnym dla funkcjonowania SKC, gdyż właśnie w statucie szkoły znajdują się najważniejsze zapisy decydujące o jej działalności.

        Statut szkoły jest tworzony nie w sposób dowolny, ale na podstawie tzw. ramowego statutu dla szkół publicznych ogłaszanego przez rozporządzenie MENiS. Aktualnie obowiązuje rozporządzenie z 21 maja 2001 r. z późniejszymi zmianami, ostatnia zmiana z 26 marca 2004. Załączniki do tego rozporządzenia zawierają ramowe statuty dla poszczególnych typów szkół. (Uwaga na marginesie: Nie uważam za zasadne wpisywanie do regulaminu SKC podstawy prawnej do powołania SKC, zwłaszcza gdy odnośnik jest wątpliwy. Powoływanie się na zarządzenie właściwego ministra nie ma większego sensu, gdyż są to akty dość często się zmieniające. Lepiej powołać się na ustawę O systemie oświaty).

        Ten ramowy statut m.in. nakazuje określenie celów i zadań szkoły, oraz sposobów ich realizacji (§2), jak również praw i obowiązków ucznia (§16). Do praw ucznia należy zaliczyć prawo do zrzeszania się. Prawo to jest zagwarantowane w Konwencji o Prawach Dziecka. Konwencja ta zawarta w Nowym Jorku 20 listopada 1989 r. jest ratyfikowana przez Polskę i jest obowiązującym aktem prawnym (Dz. U. 91.120.526). Art. 15 owej Konwencji stanowi: "1. Państwa-Strony uznają prawa dziecka do swobodnego zrzeszania się oraz wolności pokojowych zgromadzeń; 2. Na wykonywanie tych praw nie mogą być nakładane jakiekolwiek ograniczenia, z wyjątkiem tych, które są zgodne z prawem i które są konieczne w społeczeństwie demokratycznym do zapewnienia interesów bezpieczeństwa narodowego, porządku publicznego, ochrony zdrowia bądź moralności społecznej lub ochrony praw i wolności innych osób". Art. 14, p.1: "Państwa-Strony będą respektowały prawo dziecka do swobody myśli, sumienia i wyznania".

        Konsekwencją winno być zapisanie w statucie szkoły prawa uczniów do stowarzyszania się, czyli bądź tworzenia własnych stowarzyszeń, bądź zezwolenia na działanie na terenie szkoły legalnie istniejących. Sprawa jest jeszcze bardziej oczywista w przypadku uczniów pełnoletnich. Wydaje się, że taka droga prawna jest najbardziej bezpieczna i daje największą gwarancję stabilizacji dla działania SKC i jakiejkolwiek innej organizacji młodzieżowej na terenie szkoły.

        Dla przykładu podam zapis w Statucie Katolickiego Liceum Ogólnokształcącego w Krośnie (§18), który stanowi: "1. W szkole mogą działać stowarzyszenia i organizacje młodzieżowe o charakterze spójnym z charakterem szkoły, określonym w jej statucie i programie wychowawczym; 2. Zgodę na podjęcie działalności stowarzyszenia lub organizacji na terenie szkoły wydaje, oraz określa warunki tej działalności dyrektor".

        I jeszcze jeden przykład, tym razem ze statutu szkoły publicznej jaką jest II LO w Rzeszowie. § 3 p. 36 stanowi: "W Szkole mogą działać, z wyłączeniem partii i organizacji politycznych, stowarzyszenia i organizacje, których celem statutowym jest działalność wychowawcza i dydaktyczna, albo rozszerzanie i wzbogacanie form działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej szkoły. Zgodę na podjęcie działalności przez stowarzyszenia i organizacje, wyraża Dyrektor Szkoły po uprzednim uzgodnieniu warunków tej działalności, oraz po uzyskaniu pozytywnej opinii Rady Szkoły".

        Brak odpowiednich zapisów w statucie szkoły nie oznacza rzecz jasna tego, że SKC nie może powstać i działać. Jasnym jest jednak, że wówczas wszystko zależy od dobrej woli dyrektora szkoły. Istnieje też ryzyko, że trudniej będzie w takiej sytuacji znaleźć np. opiekuna dla SKC, nie mówiąc o tym, że każda zmiana władz szkoły może być źródłem niepewności dla istniejącego Koła. W przypadku braku odpowiednich zapisów w statucie szkoły, prosząc o zezwolenie na utworzenie i działalność SKC należy wskazywać na zbieżność statutowych działań Caritas z celami i zadaniami szkoły, zwłaszcza w dziedzinie wychowawczej. Należy także zaprezentować dyrekcji regulamin SKC.

        Ponieważ SKC działa w szkole, musi w całości respektować reżim szkolny wyznaczany przez prawo oświatowe i autonomiczne przepisy własne danej szkoły. Należy pamiętać, że wszelkie działania na terenie szkoły, czy też pozostające w bezpośrednim związku z działalnością szkoły, a dotyczącymi bezpośrednio uczniów, są regulowane odrębnymi przepisami, które należy zachowywać. Poza tym, pewne działania, które podejmuje Caritas, a w które włącza się młodzież ze SKC, jak np. organizacja zbiórek, kwest itp. również podlega regulacjom prawnym. Opiekun Koła winien te regulacje dobrze znać, aby nikogo nie narażać na niebezpieczeństwo kolizji z prawem.

        Nadzór nad działalnością SKC winien być równoległy i prowadzony zarówno przez władze szkolne, jak i przez odpowiednie władze kościelne.



       

3. Podsumowanie.



        Oto najważniejsze wnioski i postulaty dotyczące SKC:

        1. SKC jest młodzieżową organizacją kościelną działającą na terenie danej szkoły - jest ono specyficzną jednostką organizacyjną Caritas Diecezjalnej.

        2. SKC nie może być uznane za organizację szkolną - posiada bowiem własny status prawny, oraz inną naturę: organizacje szkolne są organizacjami o charakterze edukacyjnym, natomiast SKC jest organizacją charytatywną - są to różne natury prawne.

        3. Powołania SKC winny dokonywać statutowe władze Caritas Diecezji. Mogą tego dokonać z własnej inicjatywy, na wniosek zainteresowanych, czyli uczniów, albo innych osób, zawsze jednak za zgodą dyrektora szkoły.

        4. W żadnym wypadku nie może tego dokonywać dyrektor szkoły, ani inny organ szkoły, zwłaszcza jeśli chodzi o szkołę publiczną. Stanowiło by to bowiem naruszenie autonomii kościelnej publicznej osoby prawnej, zagwarantowanej przez Konkordat.

        5. SKC winno działać w oparciu o zatwierdzony Regulamin, który został zaakceptowany przez władze szkoły. W tym miejscu warto zwrócić uwagę, że być może należałoby opracować ramowy statut dla SKC, a w poszczególnych szkołach SKC działałyby w oparciu o regulamin utworzony przez asystenta kościelnego i dyrektora szkoły i zatwierdzony przez władze statutowe Caritas Diecezji.

        6. Należy dopracować zasady współpracy z parafią na terenie której działa SKC.

Ks. Piotr Steczkowski

 

© 2009 Parafia Medynia. Wszelkie prawa zastrzeżone ↑ Do góry